लोकसहभागातून आरोग्याची मालकी, सहभागी संवादातून वर्तनबदलावर भर

जळगाव, प्रतिनिधी ‘माझं गाव, आरोग्यसंपन्न गाव’ अभियानाची प्रभावी अंमलबजावणी करण्यासाठी गावपातळीवर लोकसहभाग वाढविणे, समुदायामध्ये आरोग्यविषयक मालकीची भावना निर्माण करणे तसेच स्थानिक प्रश्नांवर सामूहिक कृतीला चालना देण्याच्या उद्देशाने जिल्हास्तरीय कार्यशाळेचे आयोजन करण्यात आले. सार्वजनिक आरोग्य विभाग, महाराष्ट्र शासन यांच्या वतीने आयोजित या कार्यशाळेत वर्तनबदल संवाद (Behaviour Change Communication), सहभागी पद्धती (Participatory Approach) आणि Trigger Activities या विषयांवर प्रशिक्षण देण्यात आले.

राज्यस्तरीय मुख्य प्रशिक्षक श्री. राजू गुट्टे, संचालक व प्रशिक्षक, Action for Better Tomorrow Society, छत्तीसगड यांनी प्रशिक्षणार्थींना मार्गदर्शन केले. पारंपरिक व्याख्यान पद्धतीऐवजी सहभागी व अनुभवाधारित प्रशिक्षण पद्धतीचा अवलंब करण्यात आला. यामध्ये Ice Breaker Activities, Group Activities, Pair/Group Exercises, प्रश्नोत्तर, अनुभवाधारित चर्चा, परिस्थितीआधारित कृती आणि सामूहिक चिंतन अशा विविध उपक्रमांचा समावेश होता.

माहितीपासून कृतीपर्यंत सहभागी दृष्टिकोन

प्रशिक्षणादरम्यान “माहिती देणे → विचारप्रवृत्त करणे → अनुभवातून जाणीव निर्माण करणे → कृतीसाठी प्रेरित करणे” या प्रक्रियेचे महत्त्व स्पष्ट करण्यात आले. समुदायाशी संवाद साधताना केवळ माहिती देण्याऐवजी स्थानिक समस्या, अनुभव आणि गरजा समजून घेऊन त्यांच्या निराकरणाच्या प्रक्रियेत समुदायाला सक्रिय भागीदार बनविण्याची गरज अधोरेखित करण्यात आली.

Trigger Approach मधून स्वयंस्फूर्त कृतीला चालना

श्री. राजू गुट्टे यांनी Trigger Approach च्या माध्यमातून समुदायामध्ये आरोग्यविषयक विषयांवर विचारप्रवर्तन, जाणीव आणि कृती निर्माण करण्याच्या विविध पद्धती स्पष्ट केल्या. सूचना किंवा आदेश देण्यापेक्षा प्रश्न, अनुभव, संवाद, चिंतन आणि सहभागी कृती यांच्या माध्यमातून समुदायाला स्वतःहून कृती करण्यासाठी प्रेरित करण्यावर भर देण्यात आला.

विविध सहभागी कृतीनंतर प्रशिक्षणार्थींसोबत “या कृतीतून काय जाणवले?”, “ही पद्धत गावपातळीवर कशी वापरता येईल?” तसेच “समुदायाच्या स्वयंस्फूर्त सहभागासाठी कोणते घटक महत्त्वाचे ठरू शकतात?” यावर चर्चा करण्यात आली.

तालुकास्तरीय कृती आराखडा तयार

कार्यशाळेच्या पुढील सत्रात गोविंद मोरे व अक्षयकुमार राऊतवाड, PMU – ‘माझं गाव, आरोग्यसंपन्न गाव’ अभियान, आरोग्य भवन, महाराष्ट्र तसेच संबंधित अधिकारी व प्रशिक्षणार्थी यांनी गटचर्चा आणि Group Activities च्या माध्यमातून तालुकास्तरीय कृती आराखडा विकसित केला.

गटचर्चेत स्थानिक आरोग्यविषयक गरजा, प्राधान्यक्रम, उपलब्ध संसाधने, विविध विभागांची भूमिका, समुदायाचा सहभाग, संभाव्य अडचणी आणि त्यावरील उपाययोजना यांचा विचार करण्यात आला. त्याआधारे अभियानाच्या प्रभावी अंमलबजावणीसाठी Implementation Strategy निश्चित करण्यात आली.

तयार करण्यात आलेले कृती आराखडे व प्रस्तावित उपक्रम संबंधित गटांनी सादर केले. या प्रक्रियेतून विविध क्षेत्रीय अनुभव, स्थानिक कल्पना आणि अंमलबजावणीच्या शक्यता यांची देवाणघेवाण होऊन Peer Learning ला चालना मिळाली.

आंतरविभागीय समन्वयातून आरोग्यसंपन्न गावाचा संकल्प

गावाचे आरोग्य हे केवळ सार्वजनिक आरोग्य विभागाचे दायित्व नसून ग्रामपंचायत, आरोग्य, महिला व बालविकास, शिक्षण, पाणी व स्वच्छता तसेच इतर संबंधित विभाग आणि स्थानिक समुदाय यांच्या समन्वित सहभागातून गावाच्या आरोग्यविषयक स्थितीत शाश्वत सुधारणा घडवून आणता येते, यावर कार्यशाळेत भर देण्यात आला.

अभियानाच्या प्रभावी अंमलबजावणीसाठी लोकसहभाग, आंतरविभागीय समन्वय, समुदायाची मालकी, स्थानिक कृती आराखडा, नियमित आढावा, Monitoring, Documentation आणि Follow-up या बाबी महत्त्वपूर्ण असल्याचे स्पष्ट करण्यात आले.

संपूर्ण कार्यशाळेत अधिकारी व प्रशिक्षणार्थींनी सक्रिय सहभाग नोंदविला. सहभागी उपक्रम, गटचर्चा, अनुभवांची देवाणघेवाण आणि कृती आराखडा तयार करण्याच्या प्रक्रियेमुळे अभियानाच्या प्रभावी अंमलबजावणीसाठी आवश्यक व्यावहारिक व सहभागी दृष्टिकोन विकसित होण्यास मदत झाली.

लोकसहभागातून आरोग्याची मालकी, सहभागी संवादातून वर्तनबदल आणि सामूहिक कृतीतून आरोग्यसंपन्न गाव या दिशेने ‘माझं गाव, आरोग्यसंपन्न गाव’ अभियानाची प्रभावी अंमलबजावणी करण्याचा दृष्टिकोन या कार्यशाळेतून अधोरेखित झाला.